چرا هدایت طنز نویس؟ (۲)

ونسان مونتی مي نويسد : ((او همه فن استاد بود: مترجم زبردست متن های کهن پهلوی، قصه سرای کودکان، نگارندۀ زندگانی طبقه پایین، داستان نویس هجایی، حکایت پرداز بی پروا، مؤلف کتاب تخیّلی و شوم بوف کور))

اما هدایت  در زمینه کار خود چهار حوزه کاری داشت وما هدایت را با چهار عنوان هنری و حوزه کاری می شناسیم:

1 ـ هدایت مترجم

2 ـ هدایت محقق فولکلور یا ادب عامه

3 ـ هدایت داستان نویس

4 ـ هدایت طنز نویس

چهره صادق هدایت در این چند سالی که از مرگ او می گذرد بیشتر به عنوان یک داستان نویس متبحر مطرح بوده وکمتر به دیگر جنبه های هنری او توجه شده است.اما صادق هدایت علاوه بر اینکه مترجم بوده است و داستان می نوشته است و در ادب عامه صاحب نظر و پژوهشگر بوده است یک طنزنویس هم بوده است، یک طنزنویس به معنای کامل کلمه. اصلاً شاید به جرأت بتوان گفت که هدایت نخست یک طنزنویس است تا نویسنده جدی. آنچه این پژوهش قصد دارد به آن پاسخ بگوید بیان این نکته است که چگونه نویسنده ای که دست کم شش اثر مستقل طنزآمیز شامل، علویه خانم، حاجی آقا، وغ وغ ساهاب ، توپ مرواری ولنگاری و البعثه الاسلامیه الی البلاد الافرنجیه دارد و در بسیاری از داستان هایی که نوشته است به عنصر شوخی و مزاح توجه ویژه ای داشته است کمتر به عنوان طنزنویس معرفی شده است. هر چند علما و محققین همه متفق القول بر این نکته تأکید دارند،  اما هیچگاه آنگونه که مثلاً از دهخدا به عنوان طنز نویس یاد کرده اند از هدایت سخن به میان نیاورده اند. در این پژوهش سعی شده است علاوه بر برجسته کردن شوخی ها در آثار داستانی هدایت و مشخص کردن روش او در ایجاد موقعیت طنز و کمدی این نکته را به اثبات رساند که هدایت از طنز به عنوان یک گونه یا  ژانر ادبی در خلال روایت داستان خود استفاده نمی کند بلکه خود داستان و شخصیت های آن را از ابتدا بر مبنای موقعیت خنده دار می آفریند و در حقیقت داستان طنز می نویسد نه روایت جدی رئالیستی يا سور رئاليستي که رگه هایی از شوخ طبعی هم در آن به چشم می خورد.

صادق هدایت به گواه دوستان و نزدیکانش و به استناد نامه هایی که از او باقی مانده و به شهادت آثارش مردی خوشمزه و شوخ طبع بوده که درمجالس ومهمانی ها هیچ کس از دست شوخی های او در امان نبوده است. مثلاً در نامه ای به تاریخ 20 سپتامبر 50 به م.فرزانه می نویسد)) اینهم کاغذ مفصل دگر چه می خواهی؟ از قول من به رئیس جمهور خیلی سلام برسان و وشگانش بگیر. یا در نامه دیگری در 15 نوامبر 50 می گوید ;   (( ...وگرنه دیدار به قیامت حالا بده پاریس را آب و جارو و تر و تمیز بکنند و تمام اگزیستانسیالیست ها جلو من رژه بروند. یا در نامه ای به مرحوم مینوی می گوید: (( از قرار معلوم با آقای فرزاد میانت شکرآب شده و سایه همدیگر را با تیر می زنید. این هم خودش حالتی دارد. از قول من به همه کور و کچل های آن جا سلام برسان و ... )) تقریباً همه نوشته های هدایت سرشار از این نوع شوخی هاست.به قول سركار خانم رویا صدر هدایت طنز نویس ناگزیری است که طنز تقریباً در تمامی آثارش حضور دارد، طنزی ناگزیر و ناخودآگاه، حاصل لحظات عصیان و بی تابی، در برابر جامعه ای که او را از نفرت و بیزاری سرشار کرده است. آری هدایت طنز می نویسد، طنز می نویسد تا در سایه آن مفری برای بیان احساس بیزاری و رنجی که از آن می کشد بیابد، باشد که از رهگذر به استهزا کشیدن همه چیز، احساس ناشکیبایش را از ظلم و جهل و نابرابری التیام بخشد.

اماهمانطورکه می دانید هدایت نخستین مترجم آثار آنتوان چخوف نویسنده و طنز پرداز شهیر روسی است . اولین داستانی که از چخوف به فارسی منتشر شده (( تمشک خاردار )) است که هدایت آن را در سال 1932 ترجمه کرد و علاوه بر این مسخ کافکا و دیوار را هم از سارتر به فارسی برگرداند.آشنایی هدایت با ادبیات روسیه بویژه چخوف یکی از مهم ترین دلایل توجه وی به طنز نویسی بوده است. هدایت به گواه دوستان و نزدیکانش و آنطور که م. فرزانه در کتاب آشنایی با صادق هدایت روایت کرده است تسلط عجیبی بر ادبیات زمانه خود داشته است و همه جور رمانی می خوانده است از اولیس جویس گرفته تا سامرست موآم و ویرجینا وولف. این مقدمه را ذکر کردم تا در بخش بعد ضمن بر شمردن تأثیر نویسندگان روسی بر هدایت در مورد قهرمان های داستان های او کمی صحبت کنیم. قهرمان هایی که اکثراً شخصیت های قابل ترحم، گاه مضحک و بسیار معمولی هستند...

پي نوشت:

۱- اين عنوان پايان نامه ي اينجانب است كه پارسال دفاع شد.

۲- با عنوان چرا هدايت طنز نويس در  سالنامه ي گل آقا  چاپ شد.