از جام جم

نوحه خواني و مرثيه سرايي در رثاي امام حسين و ائمه اطهار عليهماالسلام از نمونه هاي بارز هنر ايراني و عشق و علاقه مردم ايران زمين به خاندان عصمت و طهارت است.

در شرايطي که اعراب بني اميه از يک سو با فرهنگ و هنر ايراني و از سوي ديگر با تشيع مي جنگيدند اين دو عنصر، يعني هنر ايراني و ارادت به اهل بيت پيامبر و امامان در نقطه اي تلاقي کردند و عشق ، عرفان ، زيبايي ، پرستش و اسلام علوي را به اوج رساندند. برخورد ايرانيان با اسلام در حقيقت انقلاب ديگري در خارج از عربستان بود. ايرانيان با عشق و علاقه به دين مبين اسلام و رهنمودهاي متعالي آن و با تکيه بر قول پيامبر و روايات و بهره گيري از کلام خداوند و بزرگان دين در حکمت و فلسفه ، معماري و هنرهاي تجسمي ، ادبيات و شعر و موسيقي ، پزشکي ، تاويل و تفسير قرآن و... به جايگاهي درخور و شايسته رسيدند. ايرانيان نه تنها در دوره هاي اخير که در تمام تاريخ 1400 ساله اسلام حامي و پيروان خاندان نبي و امامان معصوم بوده اند و در حمايت و پاسداري از اين ميراث بزرگ ، کوشش هاي فراواني کرده اند.

يکي از اين تلاش ها، زنده نگاه داشتن قيام و عقيده امام حسين ع و پاسداري از حرکت اين امام همام بوده است.

رسوم و آيين هاي گوناگوني در نقاط مختلف کشور در ايام سوگواري محرم برگزار مي شود و تعزيه از اين جمله است.

همان طور که مي دانيد در ايام عاشورا توسط مداحان اهل بيت نوحه خواني مي کنند که اين نوحه ها در برگيرنده حوادث عاشورا و ذکر مصيبت خاندان پيامبر گرامي اسلام و نيز رنج ها و رشادت هاي اهل کربلاست.

اين نوحه ها اغلب در دستگاه هاي موسيقي ايراني چون شور و ماهور..... خوانده مي شود. در گذشته و کما بيش حالا، مداحان اهل بيت اهل موسيقي و شعر و گاه خود سراينده اشعار مدح و مرثيه بوده اند. همان طور که گفتيم نوحه خوانان در گذشته موسيقي را بلد و در ريتم گذاري و ملودي سازي روي اشعار نوحه استاد بودند. امروز هم اگر پاي را از تهران بيرون بگذاريد خواهيد ديد که مثلا در لرستان همچنان ملودي سازي هايي روي نوحه به صورت علمي انجام مي شود و حتي گاه اين ملودي نوحه هاست که مورد تقليد آهنگسازان قرار مي گيرد و نوحه خوان هاي شهرستاني هنوز تحت تاثير مداحان پايتخت که گاه از اين روش ها براي نوحه خواني استفاده مي کنند، قرار نگرفته اند.

خوشبختانه هنوز در شهرستان ها، لحن ها و ريتم ها و متد عزاداري همچنان اصيل و در شان عاشورا انجام مي گيرد. شايد به تحقيق بتوان گفت سال هاست (شايد دست کم 70 سال) اشعاري که مردم در خرم آباد در ظهر عاشورا مي خوانند هيچ تغييري نکرده است ، چراکه شعر و ملوي در نهايت زيبايي و معنا قرار دارد و نيازي به تغيير آن نيست. نوحه هاي آذري هم که ديگر جاي بحث ندارد که آدم حتي اگر آذري هم بلد نباشد از شنيدن آنها بهره مي برد. در ادامه آنچه مي توان از ويژگي مداحي و نوحه خواني در خرم آباد گفت ، يکي اشعار نوحه در لرستان است.

اشعاري که در نوحه هاي لري استفاده مي شود اغلب کاملا و از آغاز به زبان لري سروده شده اند و گاه به سبب وجود واژه ها و اصطلاحات قابل ترجمه به فارسي معيار هم نيستند. اين اشعار، پر مغز و محتوا هستند و در اوزان عروضي فارسي سروده شده اند و سرايندگان آنها شاعران برجسته محلي هستند که محيط بر واقعه عاشورا و مومنين بر خاندان عصمت و طهارت هستند!

اين اشعار داراي ترجيع بند هستند و اين وجود ترجيع بند در نوحه هاي لري مهم ترين ويژگي نوحه خواني لري است که علاوه بر زيبا کردن کلام باعث وجود کرخواني در نوحه هاي لري شده است ، به طوري که مردم هم اين نوحه ها را بيشتر مي پسندند. نکته ديگر، قدرت اين اشعار و تلفيق درست آنها با ملودي است. وجه غالب اين آثار در عزاداري امام حسين در لرستان توجه به حماسه بودن قيام کربلاست و نوحه ها اغلب درون مايه حماسي دارند. در اين نوحه ها که شايد بتوان گفت کمتر عنصر تحريف و خرافه در آنها يافت مي شود سينه زني آرام و با فاصله انجام مي شود و طرز اجراي اين نوحه ها بويژه از باب سکوت در ملودي ها قابل پژوهش است.

مکث بعد از اتمام بند يا بيت و پس از آن سينه زدن جماعت ، تداعي کننده فضايي عجيب و غريب است که از ويژگي هاي اين منطقه است. در 2 هيات قديمي شهر خرم آباد که تاريخ تاسيس يکي از آنها (محله پشت بازار) بنا به پرچمي که حمل مي کنند به سال 900 هجري برمي گردد، نوحه خواني اين گونه شروع مي شود که ابتدا نوحه خوان شاه بيت يا ترجيع بند نوحه را به آواز مي خواند و بعد دسته پاسخ مي دهد و در تکرار دوم ، دسته شروع به سينه زني مي کند.در لرستان از سرنا و دهل هم براي عزاداري عاشورا استفاده مي شود و در صبح عاشورا، نوازندگان محلي آهنگي به نام (چمريونه) را مي نوازند که در واقع ملودي مرگ در لرستان است که در غم از دست رفتن عزيزان نواخته مي شود و در حقيقت براعت استهلالي است (پيش گفتن آنچه قرار است اتفاق بيفتد) براي اتفاقي که قرار است در ظهر عاشورا بيفتد. نکته تاسف برانگيز در عزاداري عاشورا در لرستان ، کم توجهي و در حاشيه قرار گرفتن تعزيه است.

در پايان مي توان به مديران ارشد رسانه ملي که در سال هاي اخير از پخش نوحه هاي کم محتوا از راديو و تلويزيون جلوگيري کرده اند پيشنهاد پخش نوحه هاي محلي را داد، هرچند به دفعات شاهد پخش نوحه هاي آذري از رسانه ملي بوده ايم ، اما جا دارد به نواحي ديگر کشور هم توجه شود.۳۰/۱۰/۸۶